درسنامه بازی های پرورشی -4
بازی درماني ، تقسیمات بازی
مدرس : عبدالله حمزه یی
بازي درماني ، بازي هاي پرورشي و فوايد آن
بازی درمانی یکی از روشهای مؤثر در درمان مشکلات رفتاری و روانی کودکان است. بطور کلی بازی نقش مؤثری در رشد کودک دارد و در خلال بازی می‌توان به بسیاری از ویژگیها، مسائل و رشد کودک پی برد. بازیهای کودکان از نظر نوع ویژگیهایی که از خود ظاهر می‌سازند تفاوتهایی با یکدیگر دارند، هر چند انواع بازیها در گروههای سنی مختلف نقاط مشترکی دارند، اما نوع شرکت کودک در بازی اهمیت ویژه دارد. بازی درمانگر در واقع از موقعیت بازی برای ایجاد ارتباط با کودک استفاده می‌کند و تلاش می‌کند به تخلیه هیجانی او و حل و فصل مشکلات او در زندگی عادی‌اش بپردازد. ویرجبینا و اسلاین از بازی درمانگران مطرح در این زمینه هستند.
اصول بازی درمانی
اسکلاین در سال 1982 اصول پایه‌ای را برای اجرای روش بازی درمانی معرفی می‌کند و معتقد است بدون رعایت این اصول رابطه و شرایط اولیه برای بازی درمانی ایجاد نخواهد شد.
درمانگر باید به توسعه یک رابطه گرم و دوستانه با کودک بپردازد. این رابطه اهمیت شایان توجهی بر مؤثر بودن این روش خواهد شد. شاید درمانگر ناچار شود برای ایجاد چنین رابطه‌ای ویژگیهایی را در موقعیت بازی بپذیرد. همانطور که در شیوه های روان درمانی بزرگسالان ایجاد رابطه مفید بسیار ضروری و در واقع اساس کار است، در بازی درمانی کودکان نیز ایجاد چنین رابطه‌ای گام اول در شروع درمان است و بدون آن هیچ پیشرفت در کار درمان بوجود نخواهد آمد.
درمانگر پذیرش بدون قید و شرط از کودک داشته باشد. به عبارتی کودک بدون در نظر گرفتن ویژگیهای خوب و بدی که دارد یا کارهای خوب و بدی که دارد مورد پذیرش قرار بگیرد. عکس این حالت زمانی اتفاق می‌افتد که درمانگر والدین یا اطرافیان به کودک چنین می‌گویند: چون این کار بد را انجام دادی دیگر دوستت ندارم، گفتن چنین مطالبی به کودک یا ایجاد شرایطی که چنین پیغامی را به کودک برساند، در کودک احساس پذیرش بدون قید و شرط را خدشه‌دار می‌سازد. کودک لازم است احساس کند او را بدون در نظر گرفتن کارهایش دوست دارند، او موجود ارزشمندی است و اگر تنبیهی اتفاق می‌افتد کاری که توسط او انجام گرفته زشت بوده و نه شخصیت او. بر این اساس درمانگر تلاش می‌کند در طول جریان بازی درمانی چنین احساسی را در کودک زنده کند.
باید شرایط و موقعیتی حاکی از احساس آزادی برای کودک بوجود بیاید. بازی درمانگر این کار را با کنار گذاشتن روشهای محدود کننده سخت گیرانه انجام می‌دهد، تا کودک احساس آزادی کند. این آزادی، آزادی در عمل و رفتار و همچنین آزادی در احساس را شامل می‌شود. بطوری که بتواند احساست خود را بدون احساس محدودیت ظاهر سازد. به عنوان یک مثال در یک جلسه بازی درمانی کودک چنین آزادی را احساس می‌کند که عروسک کوچکی را که نمادی از برادر کوچکتر است، مفصلا کتک بزند.
درمانگر حضور فعال و عملکرد سریعی در جریان درمان دارد. بر حسب شرایط و موقعیتهایی که پیش می‌آید رفتارهایی که از کودک سر می‌زند به موقع وارد عمل می‌شود و با مداخله مثلا تفسیر احساسات و استفاده از رفتارهای جایگزین به کودک کمک می‌کند.
درمانگر تواناییهای کودک را مهم و با اهمیت می‌شمارد و تلاش می‌کند و در فرصتهای مناسب از آنها برای حل مشکل استفاده کند. درمانگر برای این کار باید تلاش زیادی در جهت شناخت کودک و بویژه تواناییهای او انجام دهد و زیرکانه از این تواناییها به نفع کودک استفاده کند. به عبارتی به صورت فعالانه‌ای کودک را در جریان درمان شرکت می‌دهد و با تأکید بر مهارتهای او، او را در جریان درمان بطور مسئولانه هدایت می‌کند.
در شرایطی که در جریان بازی درمانی ایجاد می‌شود بیشترین نقش اولیه را کودک ایفا می‌کند. کودک شرایط بازی را می‌سازد و بازی درمانگر به عنوان هدایت کننده و تفسیر کننده روشهای او را پیگیری می‌کند. درمانگر هیچ نوع بازی و شرایطی را برای کودک القا نمی‌کند و کودک را آزاد می‌گذارد تا به بازی بپردازد و درمانگر آن هوشیارانه بازی او را مورد بررسی قرار می‌دهد و از آن برای درمان کودک استفاده می‌کند.
درمانگر تلاش نمی‌کند که فرآیند درمان را سرعت ببخشد. بازی درمانی به صورت تدریجی ادامه و گسترش می‌یابد تا به نتیجه مورد نظر برسد.
در کنار آزادی و اختیار عمل که کودک در جریان بازی دریافت می‌دارد محدودیتهایی تنها با هدف نزدیک سازی درمان به دنیای واقعی اعمال می‌شود و توجه کودک را به مسئولیت خود و احساسات خود جلب می‌نماید.
موقعیت مناسب برای بازی درمانی
بازی درمانی معمولا در کلینیکهای مشاوره و درمانی که مجهز به اتاق بازی کودک هستند، انجام می‌گیرد. در این اتاقها فضا و اسباب بازیهای مناسببرای بازی قرار داده می‌شود. اما در هر حال بازی درمانی را در هر مکانی که مجهز به یکسری وسایل مورد نیاز برای بازی باشد که رفتار عمل کودک را محدود ننماید، می‌توان انجام داد. این روش گاه در مهد کودکها و مدارس نیز ممکن است انجام شود.
کدام اختلالات با روش بازی درمانی می‌توانند درمان شوند؟
انواع اختلالاتی را که ریشه در احساسات و هیجانات کودک، سازگاری او با محیط و ... دارند، می‌توان با این روش درمان کرد. افسردگی کودکان، ترسهای کودکان، مشکلات رفتاری که ریشه اضطرابی دارند شب ادراری، ناخن جویدن، دروغ گفتن، پرخاشگری و ... را می‌توان با استفاده از این روش حل کرد.
انواع بازي
تقسيمات متعددي براي بازي ها در نظر گرفته شده است كه جهت رعايت اختصار ما به يكي از اين تقسمات بسنده مي كنيم . البته عوامل متعددي در انتخاب نوع بازي دخيلند كه عبارتند از : تفاوت هاي فردي و ميزان سلامتي و سطح رشد جسمي و حركتي و بهره ي هوشي و جنسيت و خلاقيت و فرهنگ خانواده و موقعيت جغرافيايي بر همين اساس بازي به انواع گوناگون تقسيم مي شود :
1- بازي هاي جسمي
از قديمي ترين نوع باز ي هاست ، به ابزار مخصوص نيازمند است، هم به صورت انفرادي و هم به صورت گروهي انجام مي شود . براي مصرف انرژي اضافي بدن و نجات يافتن از خستگي و كسالت بسيار مفيد است و رفتارهاي نا آرام و پر خاشگري توام با عصبانيت كودك را كاهش مي دهد .
2- بازي تقليدي
كودك به تقليد نقش ها يي مي پردازد كه آن ها را باور ها كرده است . معمولا بهترين شخصيت ها براي شروع ايفاي نقش والدين ،برادران ،خواهران و دوستان هستند . كودك از ايفاي نقش آنان لذت برده و تجربه كسب مي كند . در دوره دبستان بيشتر نقش معلمان را تقليد مي كند و در حالي كه در دوره نوجواني از تقليد رفتار بزرگسالان دوري مي كند و به تقيلد رفتار هاي همسالان مي پردازد كه اين خود آغازي است براي هماهنگي و همسو شد ن با گرو هاي اجتماعي و ايفاي نقش هاي واقعي زندگي .
3- بازي هاي نمايشي
كودك در تقليد از بزرگتر ها از لباس ووسايل مخصوص آن ها نيز استفاده مي كند مانند پسر كوچكي كه كت پدر را به تن كرده ، عينك او را به چشم مي زند و يا دختري بچه اي كه كفش پاشنه دار مادر را مي پوشيده و به زحمت راه مي رود.
4- باز ي هاي نمادي
زماني كه كودك دستيابي به ابزار و وسايل مورد نياز خود را غير ممكن مي بيند ، نياز هاي و آروزهاي خود را با استفاده از وسايل نمادين و از طريق بازي بيان مي كند براي مثال بر تكه اي چوب سوار شده اين طرف و آن طرف مي رود مانند اين كه سوار بر اسبي شده و آن را هدايت ميكند اين نوع بازي يكي از بهترين شيوه هاي بازي درماني محسوب مي گردد.
5- بازي هاي آموزشي
مهم ترين وسيله آموزش كودك ، استفاده از وسايل باز مناسب است مانند مكعب هاي چوبي كه با جور كردن و دسته بندي كردن آنها با مسائل اساسي كودك با واقعيت موجود زندگي مي توان كرد .
بازي هاي آموزشي موجب تقويت حواس و رشد قواي ذهني و اجتماعي مي شوند به شرط آنكه سعي كنيم كنترل اصلي بازي در اختيار كودك باشد . و جهت مسير آ ن را او تعيين كند .
6- بازي هاي خلاقيتي
كودك از طريق به وجود آوردن چيزي ، عقايد و احساساتش را اظهار مي كند ، مانند نقاشي ، موسيقي ، خمير بازي ، شن بازي و يا استفاده از لغات كه قادر مي سازد تا در اينده داستان شعر و نمايشنامه بنويسد.
توصيه هايي براي والدين . معلمين
1. به بازي كودكان اهميت دهيم زيرا زندگي آنها در بازي شكل واقعي به خود مي گيرد .
2. تلاش كنيم تا بازي هاي كودكان متناسب با فرهنگ و ارزش هاي خانواده باشد .
3. با دقت در تفكرات خلاق و پويايي كودكان در حال بازي مي توانيم با چگونگي شخصيت آنها بيشتر آشنا شويم .
4. در بازي كودكان دخالت نكنيم اما راهنما و كمك كننده خوبي باشيم .
5. با همبازي شدن با كودكان راه دوستي ها را باز كنيم و راه پنهان كاري هاي دوره ي نوجواني را ببنديم .
6. كاري كنيم كه بازي به صورت تجربه اي لذت بخش در ذهن كودك باقي بماند .
7. براي توقف كردن بازي از امر و نهي استفاده نكينيم .
8. با توجه به روحيه ي كنجكاو كودك به گونه اي او را راهنمايي كنيم كه به تفكر مثبت و انديشه خلاق و سازنده دست يابد.
9. مراقب باشيم كه محيط بازي موجب آسيب جسمي فكري و يا رواني نشود .
10. در انتخاب نوع بازي به سن جنس و توانايي هاي فرزندمان توجه كنيم .
11. نوع و مدت زمان بازي فرزندمان را طوري كنترل كنيم كه از فشار هاي هيجاني و روحي بيش از حد دور باشيم
12. براي انتخاب الگوهاي صحيح زمينه ي مناسبي را براي باز ي هاي تقليدي كودكان نمان فراهم نماييم .
13. از محدود كردن در هنگام بازي بپرهيزيم
14. وسايل بازي را مناسب سن و رشد كودك تهيه كنيم
15. آداب اجتماعي و چگونگي رفتار با ديگران را ضمن همبازي شدن با كودكان مي توانيم به صورت غير مستقيم به آن ها بيا موزيم .
نقش بازیهای خلاقانه در بروز خلاقیت شاگردان
خلاقیت در بازی زمانی به منصه‌ي ظهور که کودکان ، خود را در انواع بازیها سهیم بدانند. بازی های خلاقانه برای بیان تمایلات، احساسات، علایق ، ارزشها و اعتقادات کودکان بوده و تکیه‌گاهی برای قضاوت آنان است . این بازیها به خلاقیت کودکان کمک می‌کند و کودک در خلال بازی به ابتکار و اکتشاف می‌پردازد. مسايل را حل و اعتماد به نفس و جرأت پیدا می‌کند.
کشیدن یک نقاشی می‌تواند برای کودک آرامش و آسایش فراهم سازد و کودک را از تنش‌ها و فشارها برهاند. وسایل این گروه از بازیهای آموزشی شامل نقاشی، مدادرنگی، گچ، خمیر، موم و سایر موادی است که کودک می‌تواند با آنها چیزهایی بسازد و ارايه دهد.
بازی ، نقشي بسيار مهم دارد و پرورش‌دهنده‌ی روح و سبب شادی و انبساط خاطر کودکان می‌شود. بازیها، سطح افکار و روحیه را دوچندان می‌کنند و فقط در حیطه ورزش خلاصه نمی‌شوند. بازیهای آموزشی با وسایل متناسب با سن و فکر كودكان، نقش بزرگی در بارور ساختن افکار آنان دارد. بازی با هر وسیله‌ای به بچه‌ها آرامش روحی می‌بخشد و آنها را در مسیر زندگی تحصیلی و فهم مطالب درسی کمک می‌کند. بازی به بچه‌ها یاد می‌دهد که مسیر خوب و بد را انتخاب کنند و از مسیری که زیان‌آور است دوری کنند و از طرفی، بازی سبب رشد فکر و اندیشه‌های نو و بکر دانش‌آموزان می‌شود. بازی یکی از فعالیتهای ورزشی است که نقش مهمی در تأمین نیازها و احتیاجات جسمی و روحی کودکان داشته؛ همچنین در کودکان خلاق، نظم و هماهنگی همه‌جانبه بوجود مي‌آورد و امکان تفکر و اندیشیدن را در آنها فراهم می‌سازد.
اما اگر بخواهیم بازی ها تاثیر به‌سزایی در روند خلاقیت داشته باشند، باید مسیر بازی را تعیین نماييم تا کودکان، خود هدفها را پیگیری نمایند. و از این طریق است که تفکر خلاق، در کل زندگی کودک و پیشرفت تحصیلی او مشاهده می‌شود.
بازي هاي رايانه اي
بازي هاي رايانه اي اخيراً بطور گسترده اي وارد فرهنگ بازي كودكان و نوجوانان شده است و علت طرح مجزاي آن اين است كه بحث مستقل و مفصلي را مي طلبد چه در حيطه ي فوايد و چه در حيطه ي اسيب ها . چه در حيطه ي سياسي و حتي حيطه ي گستردگي و احاطه ي تمام فرصت و توان كودكان و نوجوانان ، وليكن در اين مجال صرفاً به معرفي كلي اين بازي ها اكتفا مي نمايد .
در حوزه اندیشه و تفکر غربی ؛ آنچه امروز دارد به عنوان یک عنصر عمده در معادلات استعمار فکری در جهان مطرح می‌شود ، غلبه بازیهای رایانه‌ای در تولیدات رسانه‌ای است . در آینده این رسانه از منظر تاثیرگذاری ، تلویزیون و رسانه‌های مکتوب و مجازی را درنوردیده و قریب است که پدیده‌ای غالب در شکل‌دادن به عادات فکری مردم شود . به بیان دیگر ؛ دهه آینده د‌هه‌ای است که جهان به سمت تاثیرپذیری از بازیهای رایانه‌ای می‌رود و اندیشه غربی نیز از این دریچه انتقال می‌یابد ؛ اما پرسش این‌جاست که چرا حاکمیت و قدرت تک‌قطبی تلویزیون ، جای خود را به «بازی» می‌دهد و حاکمیت رسانه دوقطبی می‌شود.
در این راستا می‌توان گسترش این رسانه را این‌گونه تحلیل کرد که بازیهای رایانه‌ای تفاوت و برتری ویژه‌ای که نسبت به سایر مدیوم‌ها دارد حضور مخاطب در جریان بازی و شکل‌دهنده آینده حضور او در بازی است . این فرایند لذتی فزاینده ایجاد می‌کند که در اثنای آن می‌توان کارهای تبلیغاتی فرهنگی و سیاسی فراوانی کرد ؛ نقطه هدف این جریان هم کودکان هستند.
به بیان دیگر؛ انسان غربی که با عینک سوبژکتیو و به عنوان «فاعل شناسا » یا انسان برتری که قرار است جهان را تعریف دلخواه خود کند ؛ این‌بار به سراغ کودکان سراسر جهان رفته است . او برای کودکان برنامه‌ریزی کرده و ما از این موضوع غافلیم ؛ آنها کودکان خود را وارد جریانی بزرگ به نام «فلسفه برای کودکان (Philosophy for Children) کرده‌اند که پیرو میراث عقلی و سنت فکری خود کارکردهای خرد را بیاموزند و بیاموزند که چگونه می‌شود با عقل در معنای فلسفی ، با دیگران جدل کرد ؛ شاید یکی از مهم‌ترین این روش‌ها ؛ روش «دیالکتیکی سقراطی» است که با آن کودکان می‌آموزند به اصل « چیزها » برسند . کودکان ما اما امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند اندیشیدن هستند و یکی از راههای آن جریانی است که به کودکان به شکلی روشمند فلسفه را بیاموزد. کودکان با آموختن فلسفه (شیوه‌های درست کارکرد عقل) به‌راحتی تحت تاثیر جریانات حاکم بر استعمار فکری قرار نخواهند گرفت . لازم به يادآوري است برخي آمارها از بازي هاي رايانه اي بعنوان 70% افت تحصيلي دانش آموزان ياد مي كنند .
با سلام